Zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa bywa pierwszym i najważniejszym krokiem, który uruchamia działania organów ścigania. W praktyce wiele spraw „rozpada się” nie dlatego, że czyn nie był karalny, ale dlatego, że zawiadomienie było zbyt ogólne, niespójne, oparte na domysłach albo nie zawierało danych i dowodów pozwalających szybko zweryfikować zdarzenie. Poniżej znajdziesz praktyczną, prawniczą instrukcję: jak złożyć zawiadomienie, jak zabezpieczać dowody, jakie terminy mają znaczenie i jakich błędów unikać.
Co to jest zawiadomienie o przestępstwie i kiedy warto je złożyć
Zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa to przekazanie organom ścigania informacji o zdarzeniu, które może stanowić czyn zabroniony. Z perspektywy procedury karnej kluczowe jest „podejrzenie” oraz możliwość jego weryfikacji. Nie musisz znać dokładnej kwalifikacji prawnej ani wskazywać przepisu, który został naruszony, choć bywa to pomocne. Najważniejsze jest przedstawienie faktów, wskazanie osób i źródeł dowodowych oraz zarysowanie szkody lub zagrożenia.
Ustawodawca formułuje przy tym wyraźną zachętę do reagowania. Zgodnie z art. 304 § 1 k.p.k. każdy, kto dowie się o przestępstwie ściganym z urzędu, ma „społeczny obowiązek” zawiadomienia prokuratora lub Policji.
Zawiadomienie, wniosek o ściganie i prywatny akt oskarżenia
W praktyce mylą się trzy mechanizmy: zawiadomienie, wniosek o ściganie oraz prywatny akt oskarżenia. Ich rozróżnienie wpływa na terminy i „dalszy bieg” sprawy.
Przestępstwa ścigane z urzędu
To najczęstsza sytuacja: organ ścigania prowadzi sprawę z urzędu, a zawiadomienie jest impulsem do wszczęcia. Art. 303 k.p.k. wskazuje, że gdy zachodzi „uzasadnione podejrzenie popełnienia przestępstwa”, wydaje się postanowienie o wszczęciu śledztwa, także „na skutek zawiadomienia”.
Przestępstwa ścigane na wniosek
W niektórych sprawach samo zawiadomienie nie wystarczy, bo ustawodawca uzależnia ściganie od wniosku osoby uprawnionej. Art. 12 § 1 k.p.k. stanowi, że w sprawach ściganych na wniosek postępowanie „z chwilą złożenia wniosku toczy się z urzędu”.
W praktyce oznacza to, że w zawiadomieniu warto dodać wyraźne zdanie: „wnoszę o ściganie sprawcy/sprawców” (o ile czyn rzeczywiście jest wnioskowy). Co istotne, orzecznictwo podkreśla, że wniosek może dotyczyć także sprawców niewskazanych z imienia i nazwiska. W postanowieniu Sąd Najwyższy (II KK 169/13) zaakcentowano, że przepisy nie nakładają obowiązku imiennego wskazania sprawcy, a wniosek może obejmować także „sprawców anonimowych”.
Przestępstwa prywatnoskargowe
Są czyny, w których co do zasady to pokrzywdzony wnosi sprawę do sądu (np. zniesławienie, zniewaga). W takich sytuacjach „zawiadomienie” do prokuratury lub Policji może skończyć się informacją o trybie prywatnoskargowym. Jednocześnie k.p.k. przewiduje praktyczne ułatwienie: Policja na żądanie pokrzywdzonego przyjmuje ustną lub pisemną skargę i przesyła ją do właściwego sądu (art. 488 § 1 k.p.k.).
Dla terminów ma to ogromne znaczenie, bo karalność przestępstw prywatnoskargowych przedawnia się szybciej: co do zasady „z upływem roku” od chwili, gdy pokrzywdzony dowiedział się o osobie sprawcy, nie później niż po 3 latach od czynu (art. 101 § 2 k.k.).
Gdzie i w jakiej formie złożyć zawiadomienie
Zawiadomienie możesz złożyć do Policja albo do prokuratury. Najczęściej wybierana jest Policja (z uwagi na dostępność), ale w sprawach poważniejszych, gospodarczych czy złożonych, praktycznie uzasadnione bywa skierowanie pisma bezpośrednio do prokuratury.
Zawiadomienie ustne: protokół i Twoje prawa
Jeżeli zgłaszasz sprawę osobiście, organ sporządza protokół. K.p.k. przewiduje wręcz „wspólny protokół” z przyjęcia ustnego zawiadomienia i przesłuchania osoby zawiadamiającej (art. 304a k.p.k.).
Dobra praktyka procesowa to dopilnowanie, aby protokół wiernie oddawał fakty: daty, miejsca, sposób działania, treść gróźb lub komunikatów, kwoty, dane kont, numery telefonów, linki, identyfikatory profili. Jeśli funkcjonariusz parafrazuje zbyt mocno, proś o doprecyzowanie lub dopisanie dosłownych cytatów (np. SMS). To nie jest „czepianie się”, tylko zabezpieczenie spójności dowodowej.
Potwierdzenie złożenia zawiadomienia
W praktyce częstym problemem jest brak „papieru”, że zawiadomienie w ogóle wpłynęło. K.p.k. daje tu konkretne narzędzie: na wniosek pokrzywdzonego wydaje się potwierdzenie złożenia zawiadomienia zawierające m.in. datę, miejsce, organ przyjmujący i sygnaturę sprawy (art. 304b k.p.k.).
To potwierdzenie jest ważne także wtedy, gdy później chcesz złożyć zażalenie na bezczynność lub potrzebujesz wykazać terminowość działania.
Zawiadomienie pisemne: papier albo elektronika
Pismo papierowe (z podpisem własnoręcznym) warto wysyłać listem poleconym, najlepiej z potwierdzeniem nadania i opcjonalnie potwierdzeniem odbioru. Daje to twardy ślad procesowy.
W wariancie elektronicznym kluczowe jest, by dokument był skutecznie doręczony i podpisany. Prokuratura Krajowa opisuje zasady doręczania dokumentów elektronicznych poprzez ePUAP oraz wymogi podpisu i formatów.
Niezależnie od kanału, praktycznym minimum jest: zachować kopię wysłanego pisma, załączników i dowód nadania (albo UPO w ePUAP).
Co powinno znaleźć się w zawiadomieniu, żeby „zadziałało”
Dobre zawiadomienie jest jednocześnie zrozumiałe dla laika i „procesowo użyteczne”. Chodzi o to, by organ mógł szybko ocenić, czy istnieje uzasadnione podejrzenie przestępstwa i jakie czynności należy wykonać, zanim dowody znikną.
Precyzyjny opis faktów zamiast emocjonalnej narracji
Największy błąd to pisanie w trybie interpretacji: „na pewno oszukał”, „to mafia”, „wszyscy o tym wiedzą”. Takie sformułowania mogą brzmieć przekonująco, ale dowodowo są puste, a czasem ryzykowne. Zamiast tego opisz ciąg zdarzeń: co się stało, kiedy, gdzie, w jaki sposób, kto był obecny, jakie są skutki.
Jeżeli masz wątpliwość, czy to „przestępstwo” czy „spór cywilny”, i tak możesz złożyć zawiadomienie, ale opieraj je na faktach. W praktyce sądy podkreślają, że samo złożenie zawiadomienia co do zasady nie jest bezprawne, choć instytucja ta nie powinna być nadużywana. Takie stanowisko wyraził m.in. Sąd Apelacyjny w Katowicach (I ACa 529/19).
Dane, które pomagają organom działać natychmiast
W treści wskaż swoje dane (jako pokrzywdzony albo zawiadamiający), dane podejrzewanego, jeżeli je znasz, oraz dane kontaktowe. Jeżeli sprawca jest nieznany, opisz cechy identyfikujące: pseudonim, numer telefonu, adres e-mail, ID profilu, numer rachunku bankowego, adres IP (jeśli go masz), linki do ogłoszeń, nazwy użytkownika w komunikatorach.
Szkoda i jej dokumentowanie
W zawiadomieniu opisz, na czym polega szkoda lub zagrożenie: strata pieniędzy, naruszenie nietykalności, zniszczenie mienia, groźby, utrata dostępu do konta, ryzyko dalszych szkód. Jeżeli to możliwe, dołącz dowody: potwierdzenia przelewu, faktury, zdjęcia zniszczeń, dokumentację medyczną, korespondencję.
Dowody: jak je zabezpieczyć, żeby nie straciły wartości
Dowód ma dwie warstwy: treść i wiarygodność. W sprawach karnych wiarygodność często „rozbija się” o to, czy materiał wygląda na manipulowany, czy da się ustalić jego pochodzenie oraz czy da się go odtworzyć w sposób powtarzalny.
Dokumenty, wydruki, nośniki
Jeśli dysponujesz oryginałami dokumentów, zwykle lepiej przekazać kopie, a oryginały okazać na wezwanie, chyba że organ wyraźnie żąda ich wydania. W sprawach cyfrowych pamiętaj, że przekazanie telefonu lub laptopa może skutkować jego zatrzymaniem jako dowodu na pewien czas, co bywa realną dolegliwością. Z tego powodu często korzystniej jest wcześniej wykonać kopię zapasową, zabezpieczyć dostęp do kont i zebrać dane, które mogą przyspieszyć czynności, zanim sprzęt zostanie ewentualnie zajęty.
Dowody cyfrowe: zrzuty ekranu to nie wszystko
Screenshoty pomagają, ale bywają kwestionowane, bo łatwo je przerobić. Jeśli to możliwe, zabezpieczaj także dane „obok”: pełne nagłówki e-mail, linki do treści, identyfikatory wiadomości, eksport rozmowy z komunikatora, historię transakcji, metadane plików. W wielu sprawach kluczowe jest szybkie działanie, bo treści w sieci znikają.
Jeżeli obawiasz się, że materiał zostanie usunięty, w zawiadomieniu wprost poproś o pilne zabezpieczenie dowodów (np. danych od operatora, banku, platformy). Z punktu widzenia organów to uzasadnia wykonanie czynności bez zbędnej zwłoki.
Świadkowie i ich „użyteczność dowodowa”
Wskazując świadków, podaj nie tylko ich dane, ale także konkretnie: co mają potwierdzić. Świadek „który wszystko wie” jest procesowo mniej wartościowy niż świadek, który potwierdzi jeden istotny fakt, np. że widział sprawcę przy bankomacie, słyszał groźby, uczestniczył w rozmowie.
Nagrania i monitoring: ostrożnie z pozyskiwaniem
W praktyce dowody z nagrań często przesądzają sprawę, ale ich pozyskiwanie musi być rozważne. Z perspektywy zawiadamiającego bezpieczniej jest wskazać istnienie monitoringu (adres, właściciel, przedział czasu) i wnioskować o jego zabezpieczenie, zamiast samodzielnie „wyciągać” nagrania z cudzych systemów, jeśli nie masz do tego uprawnień. Własne nagrania zabezpieczaj w oryginalnej postaci, nie docinaj ich i nie poprawiaj, bo to rodzi zarzut manipulacji.
Terminy: jakie daty naprawdę mają znaczenie
W obiegowej opinii „na zgłoszenie masz 24 godziny” albo „7 dni”. To uproszczenia. W większości przypadków nie ma sztywnego terminu na złożenie zawiadomienia, ale czas działa przeciwko dowodom i może zbliżać do przedawnienia.
Przedawnienie karalności: ogólne ramy
Kodeks karny wiąże przedawnienie z kategorią czynu. Art. 101 § 1 k.k. podaje podstawowe okresy (np. 5, 10, 15, 20 lat zależnie od zagrożenia karą), a dla prywatnoskargowych przewiduje krótszy reżim: rok od poznania sprawcy, maksymalnie 3 lata od czynu (art. 101 § 2 k.k.).
Dodatkowo, jeśli postępowanie wszczęto w okresie przedawnienia, karalność może ulec przedłużeniu zgodnie z art. 102 k.k.
Terminy dla organu po złożeniu zawiadomienia
Z punktu widzenia praktyki ważne są trzy „procesowe zegary”:
Po pierwsze, organ po otrzymaniu zawiadomienia powinien niezwłocznie wydać postanowienie o wszczęciu albo odmowie wszczęcia śledztwa (art. 305 § 1 k.p.k.).
Po drugie, jeśli prowadzone jest postępowanie sprawdzające, decyzję o wszczęciu albo odmowie należy wydać najpóźniej w terminie 30 dni od otrzymania zawiadomienia (art. 307 § 1 k.p.k.).
Po trzecie, jeżeli zawiadamiający nie zostanie powiadomiony w ciągu 6 tygodni o wszczęciu lub odmowie, może wnieść zażalenie do prokuratora nadrzędnego lub organu nadzorującego (art. 306 § 3 k.p.k.).
Terminy na zażalenia – reguła 7 dni
Gdy dostaniesz postanowienie o odmowie wszczęcia lub umorzeniu, istotny jest termin na zaskarżenie. Co do zasady zażalenie wnosi się w terminie 7 dni od ogłoszenia postanowienia, a jeśli podlega doręczeniu, od daty doręczenia (art. 460 k.p.k.).
W praktyce warto pilnować daty odbioru pisma, bo to ona najczęściej uruchamia bieg terminu.
Czego unikać – błędy, które niszczą sprawy i mogą zaszkodzić zawiadamiającemu
Zawiadomienie ma uruchomić postępowanie, ale może też wywołać skutki uboczne, jeśli jest nieroztropne.
Nie rób z zawiadomienia „odwołania od niekorzystnej decyzji”
Organy ścigania nie są instrumentem do podważania każdego rozstrzygnięcia, które uważasz za niesprawiedliwe, zwłaszcza gdy jest to decyzja sądu w innej sprawie. W sprawie rozpoznanej przez Sąd Najwyższy (II KO 82/20) tłem zawiadomienia był spór o postanowienie sądu niekorzystne dla zawiadamiającej fundacji; prokurator odmówił wszczęcia z powodu braku znamion czynu zabronionego, co pokazuje typowe ryzyko „kryminalizacji” sporu procesowego.
Jeżeli problemem jest błąd sądu, co do zasady służą do tego środki zaskarżenia w danym postępowaniu, a nie zawiadomienie karne.
Nie „dopowiadaj” faktów i nie manipuluj dowodami
W sprawach karnych organ szybko weryfikuje niespójności. Jeśli przesadzasz, ubarwiasz, przemilczasz niewygodne elementy albo ingerujesz w materiał dowodowy, możesz osłabić własną wiarygodność. Szczególnie niebezpieczne jest tworzenie „dowodów na siłę”, bo przepisy karne penalizują fałszywe oskarżenie i zawiadomienie.
Fałszywe oskarżenie i fałszywe zawiadomienie: realna odpowiedzialność karna
Kodeks karny odróżnia dwie sytuacje. Fałszywe oskarżenie to przypisanie konkretnej osobie czynu, którego nie popełniła. Art. 234 k.k. przewiduje odpowiedzialność za „fałszywe oskarża inną osobę”.
Fałszywe zawiadomienie dotyczy sytuacji, gdy ktoś zgłasza przestępstwo wiedząc, że go nie popełniono. Art. 238 k.k. mówi o zawiadomieniu „wiedząc, że przestępstwa nie popełniono”.
To nie oznacza, że nie wolno się pomylić. Oznacza, że nie wolno składać zawiadomień w złej wierze, instrumentalnie albo „na złość”.
Nie publikuj oskarżeń w internecie zamiast złożyć zawiadomienie
Wiele osób idzie najpierw do mediów społecznościowych. To bywa zrozumiałe emocjonalnie, ale prawnie ryzykowne. Publiczne pomówienia mogą prowadzić do odpowiedzialności karnej za zniesławienie (art. 212 k.k., co do zasady prywatnoskargowe) albo cywilnej za naruszenie dóbr osobistych. Art. 212 k.k. penalizuje pomawianie o postępowanie mogące poniżyć lub narazić na utratę zaufania.
Bezpieczniej jest najpierw zabezpieczyć dowody i złożyć zawiadomienie, a komunikację publiczną ograniczyć do niezbędnego minimum.
Co dzieje się po złożeniu zawiadomienia i jakie masz narzędzia kontroli
Po wpływie zawiadomienia organ może wszcząć postępowanie, odmówić wszczęcia albo podjąć czynności sprawdzające. Jeśli zawiadomienie jest niepełne, organ może wezwać do uzupełnienia danych, a nawet przesłuchać zawiadamiającego jako świadka w ramach uzupełnienia (art. 307 § 1 i § 3 k.p.k.).
Otrzymasz postanowienie i pouczenie
Art. 305 § 4 k.p.k. przewiduje zawiadomienie osoby, która złożyła zawiadomienie, o wszczęciu, odmowie albo umorzeniu, wraz z pouczeniem o uprawnieniach.
To pouczenie jest ważne, bo wskazuje tryb, termin i adresata zażalenia.
Zażalenie na odmowę lub umorzenie
Na postanowienie o odmowie wszczęcia przysługuje zażalenie (art. 306 § 1 k.p.k.), a na umorzenie analogicznie (art. 306 § 1a k.p.k.).
W zażaleniu kluczowe jest wykazanie, że organ pominął istotne dowody, błędnie ocenił fakty, nie wykonał podstawowych czynności albo zbyt szybko uznał brak znamion. Dobrą praktyką jest odnoszenie się do konkretów: dat, dokumentów, nagrań, świadków i wniosków dowodowych, a nie do ogólnej oceny moralnej.
Bezczynność: gdy nie ma żadnej informacji
Jeżeli mija czas, a Ty nie dostajesz żadnej decyzji, pamiętaj o narzędziu z art. 306 § 3 k.p.k. po upływie 6 tygodni bez powiadomienia możesz wnieść zażalenie do prokuratora nadrzędnego lub organu nadzorującego.
Jak napisać zawiadomienie: konstrukcja, którą można wkleić do WordPress lub wydrukować
Poniższy układ nie jest „szablonem do bezrefleksyjnego wypełnienia”, tylko bezpieczną strukturą, która odpowiada temu, czego organy potrzebują do weryfikacji.
Dane nagłówkowe i oznaczenie pisma
Zacznij od miejscowości i daty, następnie wskaż adresata (komenda Policji albo prokuratura), podaj swoje dane, a jeśli działasz jako pełnomocnik lub przedstawiciel firmy, wskaż podstawę umocowania. W tytule użyj sformułowania: „Zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa” oraz dopisz, czy jesteś pokrzywdzonym.
Opis zdarzenia w układzie chronologicznym
Opisz zdarzenie od początku do końca. Jeśli było wiele epizodów, opisz je po kolei z datami. W sprawach internetowych podaj linki, nazwy profili, identyfikatory transakcji. W sprawach gospodarczych wskaż umowy, faktury, rachunki.
Wnioski dowodowe i zabezpieczenie materiału
W jednym akapicie wskaż, jakie dowody dołączasz, jakie dowody istnieją u osób trzecich oraz jakie czynności wnosisz o wykonanie (np. zabezpieczenie monitoringu, wystąpienie do banku, ustalenie danych abonenta numeru). To nie muszą być „doskonałe” wnioski. Mają pomóc organowi zadziałać szybko.
Wniosek o ściganie, jeśli wymagany, i prośba o potwierdzenie
Jeżeli czyn jest wnioskowy, dodaj zdanie: „wnoszę o ściganie sprawcy/sprawców”. Następnie dodaj prośbę o potwierdzenie złożenia zawiadomienia na podstawie art. 304b k.p.k.
Podpis i załączniki
Podpisz pismo. Załączniki opisuj czytelnie tak, aby organ mógł je łatwo zidentyfikować (np. „potwierdzenie przelewu z dnia…”, „wydruk korespondencji e-mail”, „zrzuty ekranu z profilu…”). Jeżeli dowody są obszerne, dopisz, że przedstawisz je na nośniku lub na wezwanie.
Obowiązek instytucji i szczególne sytuacje
Warto pamiętać, że art. 304 § 2 k.p.k. nakłada na instytucje państwowe i samorządowe obowiązek niezwłocznego zawiadomienia oraz podjęcia czynności, by nie dopuścić do zatarcia dowodów.
W orzeczeniu (WA 1/08) Sąd Najwyższy wskazał, że niewykonanie nakazu z art. 304 § 2 k.p.k. może w określonych warunkach stanowić przestępstwo z art. 231 k.k., gdy funkcjonariusz świadomie nie dopełnia obowiązków i działa na szkodę interesu publicznego lub prywatnego.
To ważne m.in. w sprawach, gdzie instytucja „przykrywa” problem wewnętrznie zamiast zgłosić go organom.
Q&A
Najczęściej zadawane pytania o zawiadomienie o przestępstwie
Czy muszę znać przepis i kwalifikację prawną czynu?
Nie. Wystarczy rzetelny opis faktów, osób, czasu i miejsca oraz wskazanie dowodów. Kwalifikację prawną ustala organ. Jeśli ją podasz, traktuj to jako sugestię, nie jako „tezę do udowodnienia”.
Czy mogę złożyć zawiadomienie, gdy nie znam sprawcy?
Tak. Opisz wszelkie dane identyfikujące: profil, numer, rachunek, link. W sprawach wnioskowych orzecznictwo dopuszcza także wniosek obejmujący sprawców anonimowych.
Czy Policja ma obowiązek przyjąć moje ustne zawiadomienie?
Co do zasady zawiadomienie może być złożone ustnie, a k.p.k. przewiduje sporządzenie protokołu z przyjęcia ustnego zawiadomienia i przesłuchania zawiadamiającego.
Czy dostanę potwierdzenie, że złożyłem zawiadomienie?
Tak, jeśli o to zawnioskujesz jako pokrzywdzony. Art. 304b k.p.k. przewiduje potwierdzenie z datą, miejscem przyjęcia, organem i sygnaturą sprawy.
Ile czasu ma organ na decyzję po zawiadomieniu?
Organ powinien niezwłocznie wydać postanowienie o wszczęciu albo odmowie (art. 305 § 1 k.p.k.). Jeżeli prowadzi czynności sprawdzające, decyzja powinna zapaść najpóźniej w 30 dni od otrzymania zawiadomienia (art. 307 § 1 k.p.k.).
Co jeśli przez długi czas nie mam żadnej odpowiedzi?
Jeżeli w ciągu 6 tygodni nie zostaniesz powiadomiony o wszczęciu albo odmowie, możesz wnieść zażalenie na podstawie art. 306 § 3 k.p.k.
Jaki mam termin na złożenie zażalenia na odmowę lub umorzenie?
Co do zasady 7 dni od ogłoszenia albo doręczenia postanowienia (art. 460 k.p.k.).
Czy istnieje termin na samo złożenie zawiadomienia?
Zwykle nie ma sztywnego terminu, ale działa przedawnienie karalności oraz ryzyko utraty dowodów. Dla prywatnoskargowych jest to szczególnie istotne, bo obowiązuje roczny termin od poznania sprawcy, maksymalnie 3 lata od czynu (art. 101 § 2 k.k.).
Co zrobić, gdy Policja mówi, że to sprawa z oskarżenia prywatnego?
Możesz wnieść prywatny akt oskarżenia do sądu, a dodatkowo Policja na Twoje żądanie ma przyjąć skargę i przesłać ją do właściwego sądu (art. 488 § 1 k.p.k.).
Czy mogę dołączyć screeny jako dowód?
Możesz, ale warto dołączyć też dane uwiarygadniające: pełne nagłówki e-mail, linki, identyfikatory transakcji, eksport rozmów. Screenshot jest pomocny, ale łatwo go zakwestionować jako możliwy do edycji.
Czy mogę nagrywać rozmowę, żeby mieć dowód?
To zależy od okoliczności i sposobu pozyskania. Najbezpieczniej jest skupić się na legalnym zabezpieczeniu dowodów oraz wskazaniu organowi, gdzie dowód istnieje (np. monitoring), aby to organ go zabezpieczył.
Czego absolutnie nie robić w zawiadomieniu?
Nie przedstawiaj domysłów jako faktów, nie manipuluj dowodami i nie składaj zawiadomień w złej wierze. Fałszywe oskarżenie (art. 234 k.k.) i fałszywe zawiadomienie (art. 238 k.k.) wiążą się z odpowiedzialnością karną.
Czy samo złożenie zawiadomienia może być uznane za bezprawne wobec osoby, którą wskazuję?
Co do zasady samo zawiadomienie nie jest bezprawne, o ile nie jest nadużywane i jest składane w dobrej wierze. W praktyce sądy dopuszczają „margines pomyłki” przy ocenie zdarzeń.
Jeśli chcesz, mogę przygotować także krótką, gotową do wklejenia do WordPress „checklistę redakcyjną” (bez wypunktowań) oraz dwa warianty przykładowego zawiadomienia: dla oszustwa internetowego i dla gróźb karalnych, z neutralnym językiem i bez ryzykownych sformułowań.