Właściwy sąd i oznaczenie stron to pierwszy praktyczny filtr, na którym wiele pism się „wywraca”. W sprawach opiekuńczych właściwy jest sąd opiekuńczy (co do zasady wydział rodzinny i nieletnich sądu rejonowego) miejsca zamieszkania osoby, której postępowanie dotyczy; w sprawach o kontakty w praktyce chodzi o dziecko. Postępowanie jest nieprocesowe, więc nie ma „powoda” i „pozwanego” – jest wnioskodawca i uczestnik (zwykle drugi rodzic). Pojęcie uczestnika w nieprocesie wiąże się z kategorią „zainteresowanego”: „zainteresowanym w sprawie jest każdy, czyich praw dotyczy wynik postępowania (…) jeżeli weźmie udział, staje się uczestnikiem”. W kontekście kontaktów Sąd Najwyższy zwracał uwagę, że ustawodawca traktuje sprawy o kontakty jako sprawy „między rodzicami”, wymagające ułożenia relacji i zasad wykonywania pieczy, a nie jako spór „rodzic kontra dziecko”.
Opłata sądowa jest stała i w typowej sprawie o ustalenie kontaktów wynosi 100 zł. Jeżeli sytuacja finansowa na to nie pozwala, do wniosku (albo osobno) można dołączyć wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych wraz z oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania, co jest standardową ścieżką w sprawach rodzinnych.
Formalnie wniosek musi spełniać wymagania pisma procesowego. Przepis wskazuje, że każde pismo powinno zawierać m.in. oznaczenie sądu, dane stron (tu: wnioskodawcy i uczestników), oznaczenie rodzaju pisma, osnowę wniosku oraz – gdy to konieczne – fakty i dowody na ich wykazanie. Trzeba też pamiętać o obowiązku dołączenia odpisów pisma i załączników dla doręczenia uczestnikom. W praktyce oznacza to, że składasz wniosek w dwóch egzemplarzach (dla sądu i dla drugiego rodzica) plus komplet załączników w dwóch kopiach, chyba że sąd w danej jednostce ma inne techniczne rozwiązania.
Szczególną uwagę warto poświęcić temu, co w sądzie rodzinnym jest najważniejsze: konkretnemu żądaniu. To właśnie w petitum sąd ma zobaczyć gotowy „rozkład jazdy” kontaktów. Im bardziej ogólne sformułowanie („co drugi weekend i połowa wakacji”), tym większe pole do konfliktu, a w konsekwencji trudność w wykonaniu. Dobry wniosek opisuje kontakty w sposób, który da się wykonać bez dalszych negocjacji: wskazuje dni tygodnia, godziny rozpoczęcia i zakończenia, miejsce odbioru i zwrotu, osobę odpowiedzialną za transport, zasady w razie choroby, zasady kontaktów na odległość, a także model na święta, ferie i wakacje.
Poniżej przykład konstrukcji wniosku, który można potraktować jako punkt wyjścia. Nie jest to jedyny poprawny wzór, ale pokazuje logikę: konkretne żądania, krótka część formalna, rzeczowe uzasadnienie i dowody.
Wniosek o ustalenie kontaktów z małoletnim dzieckiem
Sąd Rejonowy w …
Wydział Rodzinny i Nieletnich
Wnioskodawca: Jan Kowalski, adres…, PESEL…
Uczestniczka: Anna Kowalska, adres…, PESEL…
Małoletni: Maria Kowalska, ur. …, PESEL… (jeżeli znany), zamieszkała przy uczestniczce
Wnoszę o ustalenie kontaktów wnioskodawcy z małoletnią Marią Kowalską w następujący sposób:
- w każdy pierwszy i trzeci weekend miesiąca od piątku godz. 17:00 do niedzieli godz. 18:00, z prawem zabierania dziecka poza miejsce stałego pobytu, przy czym odbiór i odwiezienie dziecka następuje z miejsca zamieszkania dziecka;
- w tygodniach, w których nie przypada weekendowy kontakt, w każdy wtorek w godz. 17:00–19:00, bez noclegu, z odbiorem i odwiezieniem dziecka przez wnioskodawcę;
- kontakt na odległość w formie rozmowy telefonicznej lub wideorozmowy dwa razy w tygodniu, w poniedziałek i czwartek w godz. 19:00–19:20;
- podział świąt Bożego Narodzenia w systemie naprzemiennym: w latach parzystych od dnia 24 grudnia godz. 12:00 do dnia 26 grudnia godz. 18:00 u wnioskodawcy, w latach nieparzystych u uczestniczki, z odpowiednim odwróceniem okresu od dnia 26 grudnia godz. 18:00 do dnia 28 grudnia godz. 18:00;
- ferie zimowe w połowie, przy czym wnioskodawca realizuje kontakty w pierwszym tygodniu ferii w latach parzystych, a w drugim tygodniu w latach nieparzystych, od soboty godz. 10:00 do soboty godz. 10:00;
- wakacje letnie w łącznie dwóch tygodniach, w dwóch blokach po 7 dni, w terminach wskazanych przez wnioskodawcę do dnia 31 maja każdego roku, z obowiązkiem uwzględnienia wcześniej zaplanowanych wyjazdów dziecka, jeżeli zostały pisemnie zgłoszone drugiemu rodzicowi do dnia 15 maja.
Wnoszę także o zobowiązanie rodziców do wzajemnego informowania się (w formie wiadomości SMS lub e-mail) o chorobie dziecka uniemożliwiającej kontakt nie później niż do godz. 12:00 w dniu kontaktu, z podaniem podstawowej informacji o stanie zdrowia i przewidywanym czasie rekonwalescencji.
W razie sporu co do wydania dziecka wnoszę o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z wydruków korespondencji między stronami oraz zeznań świadków na okoliczność dotychczasowego sposobu wykonywania kontaktów i przyczyn ich nierealizowania.
Uzasadnienie
Uzasadnienie
Małoletnia Maria Kowalska jest córką wnioskodawcy i uczestniczki. Strony pozostają w rozłączeniu od …, a dziecko na stałe przebywa przy uczestniczce. Od momentu rozstania strony próbowały ustalać kontakty w sposób nieformalny, jednak od … kontakty są nierealizowane bądź odwoływane w ostatniej chwili. Wnioskodawca utrzymuje z dzieckiem więź emocjonalną, uczestniczył w opiece nad dzieckiem przed rozstaniem, a dziecko zna miejsce zamieszkania wnioskodawcy, ma tam przygotowane warunki do pobytu oraz swoje rzeczy.
Wnioskodawca proponuje harmonogram kontaktów uwzględniający rytm dnia dziecka oraz jego obowiązki szkolne i zajęcia dodatkowe. Kontakty weekendowe pozwolą na spokojne spędzanie czasu i budowanie relacji bez presji czasu, natomiast kontakty w tygodniu umożliwią utrzymanie regularności i ciągłości więzi. Proponowane godziny minimalizują konieczność ingerencji w zajęcia dziecka. Kontakty na odległość mają charakter uzupełniający i służą bieżącej relacji.
Brak porozumienia stron co do kontaktów wymaga rozstrzygnięcia sądu opiekuńczego. W ocenie wnioskodawcy proponowany model jest zgodny z dobrem dziecka, zapewnia przewidywalność, ogranicza pola konfliktu i pozwala dziecku utrzymywać relację z obojgiem rodziców.
Dowody
Odpis skrócony aktu urodzenia dziecka
Wydruki korespondencji SMS/e-mail z dnia …
Zeznania świadków: … (adresy)
Inne dokumenty: …
Załączniki
Dowód uiszczenia opłaty sądowej
Odpis wniosku i odpisy załączników dla uczestniczki
W praktyce taki wzór zawsze trzeba dopasować do wieku dziecka i realiów: u niemowlęcia inaczej opisuje się nocowania, u nastolatka inaczej planuje się weekendy; przy dużej odległości między miastami inaczej układa się transport. Najczęstszy błąd wniosków to przeniesienie konfliktu dorosłych do żądania: „chcę połowę wszystkiego” bez analizy, czy dziecko to uniesie, albo przeciwnie, propozycja skrajnie ograniczająca kontakty bez wykazania zagrożenia dobra dziecka. Równie częsty błąd to brak mechaniki wykonania: kto odbiera, gdzie, o której, co z opóźnieniami i zajęciami.
Jeżeli przewidujesz, że sprawa będzie sporna, rozważ włączenie do wniosku żądania zabezpieczenia na czas procesu. Jeżeli kontakty są blokowane całkowicie, zabezpieczenie bywa jedynym sposobem, by dziecko nie traciło relacji przez wiele miesięcy trwania postępowania. Podstawą jest konstrukcja zabezpieczenia roszczeń niepieniężnych, w ramach której sąd może unormować prawa i obowiązki na czas trwania postępowania.
Na koniec warto podkreślić rzecz „psychologiczno-proceduralną”: w sprawach o kontakty sąd ocenia także postawę rodziców. Jeżeli w piśmie jest hejt, ironia, personalne ataki, żądania „ukarania”, to obniża wiarygodność wnioskodawcy jako osoby skoncentrowanej na dziecku. Profesjonalny wniosek jest spokojny, konkretny, oparty na faktach i dowodach, a emocje ujmuje w kategoriach wpływu na dziecko: stres, napięcie, brak przewidywalności, urywanie więzi. Taka konstrukcja jest najbardziej „przekładalna” na przesłankę dobra dziecka, która jest osią całego rozstrzygnięcia.
Pytania dotyczące wniosku
Pytanie: Do jakiego sądu składa się wniosek o ustalenie kontaktów z dzieckiem?
Odpowiedź: Co do zasady do sądu opiekuńczego (wydział rodzinny i nieletnich sądu rejonowego) właściwego według miejsca zamieszkania dziecka, zgodnie z regułami właściwości w sprawach opiekuńczych.
Pytanie: Czy to jest pozew czy wniosek?
Odpowiedź: W sprawach o kontakty co do zasady toczy się postępowanie nieprocesowe, więc inicjuje się je wnioskiem, a nie pozwem.
Pytanie: Ile kosztuje złożenie wniosku o ustalenie kontaktów?
Odpowiedź: Typowa opłata stała od wniosku wynosi 100 zł; przy trudnej sytuacji materialnej można wnosić o zwolnienie od kosztów sądowych.
Pytanie: Czy kontakty zależą od władzy rodzicielskiej?
Odpowiedź: Nie. Prawo i obowiązek kontaktu istnieją niezależnie od władzy rodzicielskiej; kontakty wynikają z więzi rodzinnej i mogą przysługiwać także przy ograniczeniu władzy.
Pytanie: Co dokładnie jest „kontaktem” według prawa?
Odpowiedź: Obejmuje m.in. spotkania i przebywanie z dzieckiem, zabieranie dziecka poza miejsce stałego pobytu, bezpośrednie porozumiewanie się, korespondencję oraz porozumiewanie się na odległość, w tym elektronicznie.
Pytanie: Jak szczegółowo trzeba opisać kontakty we wniosku?
Odpowiedź: Najlepiej maksymalnie konkretnie: dni, godziny, miejsce odbioru i zwrotu, zasady transportu, model na święta, ferie, wakacje oraz kontakty na odległość. Im więcej konkretów, tym większa wykonalność postanowienia i mniej pola do konfliktu.